Ο “δρόμος” προς την ημικρανία

Ημικρανία: το ήμισυ του κεφαλιού. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα συχνή μορφή χρόνιου πονοκεφάλου, που εντοπίζεται συνήθως -αλλά όχι πάντα- στο μισό μέρος του κεφαλιού και μπορεί να διαρκεί ώρες ή και μέρες. Ως νευρολογικό σύνδρομο, ανήκει στην κατηγορία των πρωτοπαθών κεφαλαλγιών και συγκεκριμένα σε αυτή της οξείας ή παροξυσμικής κεφαλαλγίας. Συχνά συνοδεύεται από ναυτία, έμετο, ζάλη, εξαιρετική ευαισθησία στα φώτα, στους θορύβους και μυρωδιές, έλλειψη όρεξης, διαταραχές της λειτουργίας του εντέρου, ενώ τα συμπτώματα επιδεινώνονται με δραστηριότητα. Επίσης, μπορεί να προηγούνται οπτικές διαταραχές συμπεριλαμβανομένων λάμψεων (αύρα ημικρανίας), θολής όρασης ή και σκοτώματος στο οπτικό πεδίο που διαρκεί 10-15 λεπτά πριν τον πονοκέφαλο.

Ο ακριβής μηχανισμός που προκαλεί την ημικρανία δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως. Ενδέχεται να υπάρχει γενετική προδιάθεση, ωστόσω η εμφάνισή της σχετίζεται άμεσα με τη φύση όλων των οργανικών συστημάτων του πάσχοντος ατόμου, ενώ πρόσφατα διαπιστώθηκε η άμεση επιρροή της από περιβαλλοντικούς παράγοντες, φέρνοντας έτσι τη δικαίωση του μεγάλου Έλληνα ιατρού Ιπποκράτη, ο οποίος πρώτος διατύπωσε πριν από περίπου 2500 χρόνια την υπόθεση αυτή. Εστιάζοντας στην νευρολογική φύση της, ας κάνουμε μια πρώτη προσπάθεια προσέγγισης της μοριακής της βάσης. Η λειτουργική νευροανατομία, η παθοφυσιολογία του νευρικού συστήματος καθώς και οι μοριακοί μηχανισμοί της κυτταρικής λειτουργίας των νευρώνων αποτελούν τη βάση για την κατανόηση του συνδρόμου.

Ξεκινώντας, για τη βαθειά κατανόηση των μηχανισμών αυτών, είναι απαραίτητο να γίνουν ορισμένες επισημάνσεις σχετικά με την παθογένεση της ημικρανίας. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά το Τριδυμοαγγειακό Σύστημα (Trigeminal-Vascular System), θα λέγαμε πως έχει προεξέχουσα σημασία στη φυσιολογία και παθοφυσιολογία της λειτουργικότητας των αγγείων του εγκεφάλου και των μηνίγγων (ιδιαιτέρως της σκληρής μήνιγγας). Το τριδυμοαγγειακό σύστημα απαρτίζεται από νεύρα, τα οποία προέρχονται (ή εκφύονται) από το γάγγλιο του τριδύμου και των νευρώνων, τα αγγεία των μηνίγγων και του εγκεφάλου.

Το τρίδυμο νεύρο αποτελεί τη μοναδική κεντρομόλο αισθητική οδό νεύρωσης των μηνιγγικών και εγκεφαλικών αγγείων και κατ` αυτόν τον τρόπο είναι η κύρια αισθητική οδός του πόνου στα μηνιγγικά και τα εγκεφαλικά αγγεία από τους μυϊκούς αισθητήρες. Έτσι, τόσο τα εν λόγω αγγεία όσο και οι μήνιγγες, που περιβάλλουν τον εγκέφαλο, είναι οι βασικές ανατομικές οντότητες (μαζί με τα οστά του κρανίου), από τις οποίες μπορεί δυνητικά να εκλυθεί το αίσθημα του «άλγους της κεφαλής» γενικά, -αλλά και η ημικρανία ειδικότερα- εφόσον ο εγκέφαλος είναι ένα ανώδυνο όργανο. Δηλαδή, ενώ το εγκεφαλικό παρέγχυμα δέχεται, επεξεργάζεται και αντιδρά στο «αίσθημα του πόνου» από όλο το σώμα, το ίδιο δεν «πονάει».

Επιπλέον, το Τριδυμοαγγειακό Σύστημα συμμετέχει και με ένα φυγόκεντρο σκέλος στην περιφερική νεύρωση, καθώς και στην αντίδραση ή στον τρόπο αντίδρασης αυτών των αγγείων -κατά κανόνα με τη μορφή της αγγειοσύσπασης ή της αγγειοδιαστολής- σε διάφορα ερεθίσματα. Αυτό αφορά ιδίως στα μηνιγγικά αγγεία, διότι τα εγκεφαλικά αγγεία παρουσιάζουν και έναν επιπλέον και πρωτεύοντα ιδιαίτερο μηχανισμό αυτορρύθμισης.

Επομένως, οι περιφερικές νευρικές ίνες των διπολικών νευρώνων του μηνοειδούς γαγγλίου του τριδύμου καταλήγουν σε σύναψη με το τοίχωμα των αγγείων του εγκεφάλου, που βρίσκονται κυρίως στη βάση του κρανίου ή κοντά σε αυτή. Επίσης, αυτές οι περιφερικές νευρικές ίνες έρχονται σε σύναψη και με τα αγγεία του εγκεφάλου που διέρχονται από τη λεπτή μήνιγγα, όπως και με τα αγγεία της σκληρής μήνιγγας.

Οι μήνιγγες και το εγκεφαλονωτιαίο υγρό στον εγκέφαλο και στον νωτιαίο μυελό. (α) Οβελιαία τομή του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού όπου φαίνονται οι μήνιγγες. Τα βέλη και τα αριθμημένα βήματα υποδεικνύουν την κατεύθυνση ροής του ΕΝΥ (εγκεφαλονωτιαίο υγρό). (β) Μετωπιαία τομή της περιοχής ανάμεσα στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια όπου φαίνονται με περισσότερες λεπτομέρειες οι μήνιγγες.

Εισαγωγή στη Φυσιολογία του Ανθρώπου – Από τα κύτταρα στα συστήματα, Lauralee Sherwood, Department of Physiology and Pharmacology, School of Medicine, West Virginia University, σελ 181

Οι κεντρικές νευρικές ίνες των διπολικών κυττάρων του μηνοειδούς γαγγλίου, που άγουν ερεθίσματα άλγους, καταλήγουν στο νωτιαίο πυρήνα του τριδύμου. Μαζί με τις αισθητικές περιφερικές νευρικές ίνες του τρίδυμου νεύρου συμπορεύονται και οι συμπαθητικές νευρικές ίνες από το άνω αυχενικό γάγγλιο του συμπαθητικού αυτόνομου νευρικού συστήματος. Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως στα σώματα των νευρώνων του γαγγλίου Gasseri του τρίδυμου νεύρου εντοπίζονται νευροπεπτίδια με δυνητικά αγγειοδιασταλτική δράση -προκαλώντας πόνο-, με κυριότερη την ουσία P (Substance P).

Η οδός πόνου της ουσίας Ρ. Όταν ενεργοποιηθούν από ένα επώδυνο ερέθισμα, κάποιες προσαγωγές νευρικές οδοί του πόνου απελευθερώνουν την ουσία Ρ, η οποία ενεργοποιεί ανιούσες οδούς πόνου που μεταβιβάζουν την αισθητική πληροφορία σε ποικίλες περιοχές του εγκεφάλου για περαιτέρω επεξεργασία.

Εισαγωγή στη Φυσιολογία του Ανθρώπου – Από τα κύτταρα στα συστήματα, Lauralee Sherwood, Department of Physiology and Pharmacology, School of Medicine, West Virginia University, σελ 249

Καταλήγοντας, σημειώνουμε πως η ημικρανία οφείλεται σε συνδυασμό γενετικών, παθοφυσιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Και ακριβώς λόγω αυτής της περιπλοκότητάς της, καθίσταται σαφής η δυσκολία στην αποτελεσματική της αντιμετώπιση, πριν μάλιστα από την πλήρη αποσαφήνιση του μηχανισμού της. Αυτό που μπορούμε να προτείνουμε, βασιζόμενοι στην παθοφυσιολογία του νευρικού συστήματος και τους μοριακούς μηχανισμούς της λειτουργίας του, βάσει και των μέχρι στιγμής δεδομένων πάνω στην εξουθενωτική νευρολογική αυτή νόσο, είναι η προσπάθεια ανακούφισης από αυτή με τη χρήση αναλγητικών, χωρίς ωστόσο υπερβολές, οι οποίες ενέχουν τον κίνδυνο πρόκλησης κεφαλαλγίας οφειλόμενης στα ίδια. Τέλος, απαραίτητος είναι και ο εντοπισμός καθώς και η αποφυγή από τον πάσχοντα των εκλυτικών της παραγόντων (π.χ. άγχος, αλκοόλ, αϋπνία, σωματική κόπωση, γυναικείες ορμόνες, έντονο φως, αλλαγή καιρού), οι οποίοι διαφέρουν από ασθενή σε ασθενή. Και φυσικά, θεωρείται δεδομένο πως η οποιαδήποτε προσέγγιση θεραπείας της ημικρανίας θα πρέπει να γίνεται σε συνεργασία με ειδικό νευρολόγο και όχι με αυθαίρετο και εμπειρικό τρόπο.

Πηγές:

• Neurobiology of migraine, P.J.GoadsbyA.R.CharbitA.P.AndreouS.AkermanP.R.Holland, Headache Group, Department of Neurology, University of California, San Francisco, 505 Parnassus Avenue, San Francisco, CA 94143-0114, USA

• Εισαγωγή στη Φυσιολογία του Ανθρώπου – Από τα κύτταρα στα συστήματα, Lauralee Sherwood, Department of Physiology and Pharmacology, School of Medicine, West Virginia University

• Φυσιολογία του ανθρώπου – Μηχανισμοί της Λειτουργίας του Οργανισμού, Vander A., Sherman J., Luciano D., Τσακόπουλος Μ.

• «Κεγαλαλγείες»: Μια πρώτη νευροεπιστημονική και κλινική προσέγγιση., Μάρκος Κων. Καρβέλας, Ε-Learning ΕΚΠΑ

• How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app., Dixon WG^1,2,3, Beukenhorst AL¹, Yimer BB¹, Cook L¹, Gasparrini A^4,5, El-Hay T⁶, Hellman B⁷, James B⁷, Vicedo-Cabrera AM⁴, Maclure M⁸, Silva R^9,10, Ainsworth J², Pisaniello HL^1,11, House T^12,13, Lunt M¹, Gamble C^3,14,15, Sanders C^14,15, Schultz DM¹⁶, Sergeant JC^#1,3,17, McBeth J^#1,3.

TrueMed-ForLivingMore

Δες επίσης

Ο “δρόμος” προς την ημικρανία

Αντιγόνη Βαρσάμη

Ημικρανία: το ήμισυ του κεφαλιού. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα συχνή μορφή χρόνιου πονοκεφάλου, που εντοπίζεται συνήθως -αλλά όχι πάντα- στο μισό μέρος του κεφαλιού και μπορεί να διαρκεί ώρες ή και μέρες. Ως νευρολογικό σύνδρομο, ανήκει στην κατηγορία των πρωτοπαθών κεφαλαλγιών και συγκεκριμένα σε αυτή της οξείας ή παροξυσμικής κεφαλαλγίας. Συχνά συνοδεύεται από ναυτία, έμετο, ζάλη, εξαιρετική ευαισθησία στα φώτα, στους θορύβους και μυρωδιές, έλλειψη όρεξης, διαταραχές της λειτουργίας του εντέρου, ενώ τα συμπτώματα επιδεινώνονται με δραστηριότητα. Επίσης, μπορεί να προηγούνται οπτικές διαταραχές συμπεριλαμβανομένων λάμψεων (αύρα ημικρανίας), θολής όρασης ή και σκοτώματος στο οπτικό πεδίο που διαρκεί 10-15 λεπτά πριν τον πονοκέφαλο.

Ο ακριβής μηχανισμός που προκαλεί την ημικρανία δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως. Ενδέχεται να υπάρχει γενετική προδιάθεση, ωστόσω η εμφάνισή της σχετίζεται άμεσα με τη φύση όλων των οργανικών συστημάτων του πάσχοντος ατόμου, ενώ πρόσφατα διαπιστώθηκε η άμεση επιρροή της από περιβαλλοντικούς παράγοντες, φέρνοντας έτσι τη δικαίωση του μεγάλου Έλληνα ιατρού Ιπποκράτη, ο οποίος πρώτος διατύπωσε πριν από περίπου 2500 χρόνια την υπόθεση αυτή. Εστιάζοντας στην νευρολογική φύση της, ας κάνουμε μια πρώτη προσπάθεια προσέγγισης της μοριακής της βάσης. Η λειτουργική νευροανατομία, η παθοφυσιολογία του νευρικού συστήματος καθώς και οι μοριακοί μηχανισμοί της κυτταρικής λειτουργίας των νευρώνων αποτελούν τη βάση για την κατανόηση του συνδρόμου.

Ξεκινώντας, για τη βαθειά κατανόηση των μηχανισμών αυτών, είναι απαραίτητο να γίνουν ορισμένες επισημάνσεις σχετικά με την παθογένεση της ημικρανίας. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά το Τριδυμοαγγειακό Σύστημα (Trigeminal-Vascular System), θα λέγαμε πως έχει προεξέχουσα σημασία στη φυσιολογία και παθοφυσιολογία της λειτουργικότητας των αγγείων του εγκεφάλου και των μηνίγγων (ιδιαιτέρως της σκληρής μήνιγγας). Το τριδυμοαγγειακό σύστημα απαρτίζεται από νεύρα, τα οποία προέρχονται (ή εκφύονται) από το γάγγλιο του τριδύμου και των νευρώνων, τα αγγεία των μηνίγγων και του εγκεφάλου.

Το τρίδυμο νεύρο αποτελεί τη μοναδική κεντρομόλο αισθητική οδό νεύρωσης των μηνιγγικών και εγκεφαλικών αγγείων και κατ` αυτόν τον τρόπο είναι η κύρια αισθητική οδός του πόνου στα μηνιγγικά και τα εγκεφαλικά αγγεία από τους μυϊκούς αισθητήρες. Έτσι, τόσο τα εν λόγω αγγεία όσο και οι μήνιγγες, που περιβάλλουν τον εγκέφαλο, είναι οι βασικές ανατομικές οντότητες (μαζί με τα οστά του κρανίου), από τις οποίες μπορεί δυνητικά να εκλυθεί το αίσθημα του «άλγους της κεφαλής» γενικά, -αλλά και η ημικρανία ειδικότερα- εφόσον ο εγκέφαλος είναι ένα ανώδυνο όργανο. Δηλαδή, ενώ το εγκεφαλικό παρέγχυμα δέχεται, επεξεργάζεται και αντιδρά στο «αίσθημα του πόνου» από όλο το σώμα, το ίδιο δεν «πονάει».

Επιπλέον, το Τριδυμοαγγειακό Σύστημα συμμετέχει και με ένα φυγόκεντρο σκέλος στην περιφερική νεύρωση, καθώς και στην αντίδραση ή στον τρόπο αντίδρασης αυτών των αγγείων -κατά κανόνα με τη μορφή της αγγειοσύσπασης ή της αγγειοδιαστολής- σε διάφορα ερεθίσματα. Αυτό αφορά ιδίως στα μηνιγγικά αγγεία, διότι τα εγκεφαλικά αγγεία παρουσιάζουν και έναν επιπλέον και πρωτεύοντα ιδιαίτερο μηχανισμό αυτορρύθμισης.

Επομένως, οι περιφερικές νευρικές ίνες των διπολικών νευρώνων του μηνοειδούς γαγγλίου του τριδύμου καταλήγουν σε σύναψη με το τοίχωμα των αγγείων του εγκεφάλου, που βρίσκονται κυρίως στη βάση του κρανίου ή κοντά σε αυτή. Επίσης, αυτές οι περιφερικές νευρικές ίνες έρχονται σε σύναψη και με τα αγγεία του εγκεφάλου που διέρχονται από τη λεπτή μήνιγγα, όπως και με τα αγγεία της σκληρής μήνιγγας.

Οι μήνιγγες και το εγκεφαλονωτιαίο υγρό στον εγκέφαλο και στον νωτιαίο μυελό. (α) Οβελιαία τομή του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού όπου φαίνονται οι μήνιγγες. Τα βέλη και τα αριθμημένα βήματα υποδεικνύουν την κατεύθυνση ροής του ΕΝΥ (εγκεφαλονωτιαίο υγρό). (β) Μετωπιαία τομή της περιοχής ανάμεσα στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια όπου φαίνονται με περισσότερες λεπτομέρειες οι μήνιγγες.

Εισαγωγή στη Φυσιολογία του Ανθρώπου – Από τα κύτταρα στα συστήματα, Lauralee Sherwood, Department of Physiology and Pharmacology, School of Medicine, West Virginia University, σελ 181

Οι κεντρικές νευρικές ίνες των διπολικών κυττάρων του μηνοειδούς γαγγλίου, που άγουν ερεθίσματα άλγους, καταλήγουν στο νωτιαίο πυρήνα του τριδύμου. Μαζί με τις αισθητικές περιφερικές νευρικές ίνες του τρίδυμου νεύρου συμπορεύονται και οι συμπαθητικές νευρικές ίνες από το άνω αυχενικό γάγγλιο του συμπαθητικού αυτόνομου νευρικού συστήματος. Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως στα σώματα των νευρώνων του γαγγλίου Gasseri του τρίδυμου νεύρου εντοπίζονται νευροπεπτίδια με δυνητικά αγγειοδιασταλτική δράση -προκαλώντας πόνο-, με κυριότερη την ουσία P (Substance P).

Η οδός πόνου της ουσίας Ρ. Όταν ενεργοποιηθούν από ένα επώδυνο ερέθισμα, κάποιες προσαγωγές νευρικές οδοί του πόνου απελευθερώνουν την ουσία Ρ, η οποία ενεργοποιεί ανιούσες οδούς πόνου που μεταβιβάζουν την αισθητική πληροφορία σε ποικίλες περιοχές του εγκεφάλου για περαιτέρω επεξεργασία.

Εισαγωγή στη Φυσιολογία του Ανθρώπου – Από τα κύτταρα στα συστήματα, Lauralee Sherwood, Department of Physiology and Pharmacology, School of Medicine, West Virginia University, σελ 249

Καταλήγοντας, σημειώνουμε πως η ημικρανία οφείλεται σε συνδυασμό γενετικών, παθοφυσιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Και ακριβώς λόγω αυτής της περιπλοκότητάς της, καθίσταται σαφής η δυσκολία στην αποτελεσματική της αντιμετώπιση, πριν μάλιστα από την πλήρη αποσαφήνιση του μηχανισμού της. Αυτό που μπορούμε να προτείνουμε, βασιζόμενοι στην παθοφυσιολογία του νευρικού συστήματος και τους μοριακούς μηχανισμούς της λειτουργίας του, βάσει και των μέχρι στιγμής δεδομένων πάνω στην εξουθενωτική νευρολογική αυτή νόσο, είναι η προσπάθεια ανακούφισης από αυτή με τη χρήση αναλγητικών, χωρίς ωστόσο υπερβολές, οι οποίες ενέχουν τον κίνδυνο πρόκλησης κεφαλαλγίας οφειλόμενης στα ίδια. Τέλος, απαραίτητος είναι και ο εντοπισμός καθώς και η αποφυγή από τον πάσχοντα των εκλυτικών της παραγόντων (π.χ. άγχος, αλκοόλ, αϋπνία, σωματική κόπωση, γυναικείες ορμόνες, έντονο φως, αλλαγή καιρού), οι οποίοι διαφέρουν από ασθενή σε ασθενή. Και φυσικά, θεωρείται δεδομένο πως η οποιαδήποτε προσέγγιση θεραπείας της ημικρανίας θα πρέπει να γίνεται σε συνεργασία με ειδικό νευρολόγο και όχι με αυθαίρετο και εμπειρικό τρόπο.

Πηγές:

• Neurobiology of migraine, P.J.GoadsbyA.R.CharbitA.P.AndreouS.AkermanP.R.Holland, Headache Group, Department of Neurology, University of California, San Francisco, 505 Parnassus Avenue, San Francisco, CA 94143-0114, USA

• Εισαγωγή στη Φυσιολογία του Ανθρώπου – Από τα κύτταρα στα συστήματα, Lauralee Sherwood, Department of Physiology and Pharmacology, School of Medicine, West Virginia University

• Φυσιολογία του ανθρώπου – Μηχανισμοί της Λειτουργίας του Οργανισμού, Vander A., Sherman J., Luciano D., Τσακόπουλος Μ.

• «Κεγαλαλγείες»: Μια πρώτη νευροεπιστημονική και κλινική προσέγγιση., Μάρκος Κων. Καρβέλας, Ε-Learning ΕΚΠΑ

• How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app., Dixon WG^1,2,3, Beukenhorst AL¹, Yimer BB¹, Cook L¹, Gasparrini A^4,5, El-Hay T⁶, Hellman B⁷, James B⁷, Vicedo-Cabrera AM⁴, Maclure M⁸, Silva R^9,10, Ainsworth J², Pisaniello HL^1,11, House T^12,13, Lunt M¹, Gamble C^3,14,15, Sanders C^14,15, Schultz DM¹⁶, Sergeant JC^#1,3,17, McBeth J^#1,3.

TrueMed-ForLivingMore