Σιδηροπενική αναιμία: όλα όσα πρέπει να γνωρίζεις

Μαριαλενα Καραγιαννη

Η έλλειψη σιδήρου είναι μια από τις πιο συχνές διατροφικές ελλείψεις. Ένα μεγάλο ποσοστό των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ανύπαρκτα αποθέματα σιδήρου και 10% έχουν αναιμία σε έλλειψη σιδήρου, η οποία είναι επίσης συχνή σε βρέφη και εφήβους. Υπάρχουν 3 αναπτυξιακά στάδια της έλλειψης σιδήρου: η έλλειψη σιδήρου (μειωμένη ή απουσία σιδήρου), η ανεπάρκεια σιδήρου (απουσία σιδήρου με χαμηλή συγκέντρωση σιδήρου στον ορό και κορεσμό τρανσφερίνης, η οποία δεσμεύει και μεταφέρει τα ιόντα σιδήρου), και η σιδηροπενική αναιμία (απούσα σιδηροαποθηκευτική ικανότητα, χαμηλή συγκέντρωση σιδήρου στον ορό, χαμηλό κορεσμό τρανσφερίνης και επίπεδο αιμοσφαιρίνης). Στο άρθρο αυτό αναλύεται το τελευταίο αναπτυξιακό στάδιο, αυτό της σιδηροπενικής αναιμίας.

Αίτια 

• Λανθασμένη διατροφή. Συγκεκριμένα, τα βρέφη εμφανίζουν συχνότερα ανεπάρκεια σιδήρου επειδή το γάλα είναι μια κακή πηγή διατροφικού σιδήρου και οι πρόσθετες απαιτήσεις για το σίδηρο που επιβάλλονται από την ταχεία ανάπτυξη δεν ικανοποιούνται. Στα παιδιά, η συνηθισμένη αιτία είναι η κακή διατροφή μαζί με εντερικά παράσιτα ή/και αιμορραγικές γαστρεντερικές αλλοιώσεις. 
• Κακή απορρόφηση του σιδήρου, η οποία μειώνεται κυρίως στα σύνδρομα δυσαπορρόφησης. Η δυσαπορρόφηση του σιδήρου εμφανίζεται, επίσης, και μετά από μερική γαστρεκτομή στο 50% των ασθενών λόγω της ταχείας διαμετακόμισης στο γαστρεντερικό σύστημα και επειδή η τροφή παρακάμπτει τη θέση της μέγιστης απορρόφησης λόγω της θέσης της αναστόμωσης. Αντίθετα, ο φαρμακευτικός σίδηρος απορροφάται καλά μετά από μερική γαστρεκτομή. 
• Χρόνια απώλεια αίματος και συγκεκριμένα η έμμηνος ρήση είναι η συνηθέστερη αιτία έλλειψης σιδήρου στις γυναίκες. Επιπλέον, η χρόνια απώλεια αίματος μπορεί να προκύψει από το αναπνευστικό, γαστρεντερικό, ουρογεννητικό σύστημα, ή μπορεί να είναι αυτοεπαγόμενη. 
• Κατά την εγκυμοσύνη, όπου η μέση απώλεια σιδήρου από μεταφορά στο έμβρυο και το αίμα του πλακούντα είναι 900 mg.

Κλινικά χαρακτηριστικά

Τα κλινικά χαρακτηριστικά που εμφανίζονται σε περίπτωση σιδηροπενικής αναιμίας είναι:

• Εύκολη κόπωση
• Αδυναμία, μείωση αντοχής
• Ταχυκαρδία, αίσθημα παλμών
• Δύσπνοια 
• Κεφαλαλγία
• Ζάλη, ίλιγγος
• Ωχρότητα, αν η αναιμία είναι μέτρια ή σοβαρή, κυρίως στον επιπεφυκότα

• Λεία κόκκινη γλώσσα, στοματίτιδα
• Γωνιακή χειλίτιδα
• Γαστρίτιδα
• Απώλεια τριχών
• Κοιλονυχία (σπάνια και περιορίζεται σε σοβαρές χρόνιες ελλείψεις)

Εργαστηριακά ευρήματα

Στα εργαστηριακά ευρήματα εντοπίζεται:

• Ανισοκυττάρωση και αυξημένο εύρος κατανομής των ερυθρών αιμοσφαιρίων (RDW)
• Χαμηλή μέση συγκέντρωση αιμοσφαιρίνης κυττάρου (MCHC) και χαμηλός κυτταρικός όγκος (MCV)
• Αύξηση τρανσφερίνης 
• Λευκοπενία (3-4,4 x 109/L) 
• Θρομβοκυττάρωση σε ενήλικες και σε ασθενείς με χρόνια ενεργή απώλεια αίματος
• Χαμηλή συγκέντρωση σιδήρου στον ορό (κάτω από 45 μg/dL για τις γυναίκες και κάτω από 55 μg/dL για τους ανδρες)
• Αυξημένη TIBC (συνολική σιδηροδεσμευτική ικανότητα)
• Χαμηλά επίπεδα φερριτίνης ορού (κάτω από 10 μg/L) και αιμοσφαιρίνης 
• Χαμηλός αιματοκρίτης (κάτω από 36 για τις γυναίκες και κάτω από 40 για τους άνδρες)

Θεραπεία

• Με σκεύασμα σιδήρου

Η θεραπεία πρέπει να γίνεται από το στόμα, αν είναι δυνατόν, αφού οι διαιτητικές πηγές δεν είναι επαρκείς. Το ημερήσιο σύνολο 150 έως 300 mg στοιχειακού σιδήρου σε 3 έως 4 δόσεις, κάθε 1 ώρα πριν από τα γεύματα είναι βέλτιστο. Βέβαια, μερικοί ασθενείς μπορεί να διαμαρτύρονται για γαστρεντερική δυσανεξία σε χάπια, δυσκοιλιότητα, διάρροια και/ή μεταλλική γεύση. Για αυτό συνίσταται μείωση της ημερήσιας δόσης και της συχνότητας χορήγησης και αλλαγή του σκευάσματος στοματικού σιδήρου.

Για την αναπλήρωση των αποθεμάτων σιδήρου, συνεχίζεται η θεραπεία από το στόμα για 6 έως 12 μήνες μετά το φυσιολογικό επίπεδο αιμοσφαιρίνης. 

• Σωστή διατροφή 

Ενισχυτικά στη θεραπεία με σκεύασμα σιδήρου δρα και η σωστή διατροφή. Ο σίδηρος που περιέχουν όλα τα φυτικά τρόφιμα (ανόργανος) απορροφάται σε μικρότερο βαθμό σε σχέση με το ζωικό σίδηρο (συνδεδεμένος με αίμη), γι’ αυτό και πρέπει να δίνεται προσοχή στα τρόφιμα με τα οποία συνδυάζεται, ώστε να μειωθούν οι «απώλειες».

«Καλοί» συνδυασμοί

Για να αυξηθεί η απορρόφηση του φυτικού σιδήρου, πρέπει να συνδυαστούν τα τρόφιμα που τον περιέχουν μαζί με:

• Χυμό πορτοκάλι, γκρέιπφρουτ, πεπόνι, φράουλες, ακτινίδια κλπ, δηλαδή φρούτα πλούσια σε βιταμίνη C
• Μπρόκολο, λαχανικά Βρυξελλών, ντομάτα και χυμό ντομάτας, πατάτες, πράσινες και κόκκινες πιπεριές, δηλαδή λαχανικά πλούσια σε βιταμίνη C
• Λευκό κρασί, οι πολυφαινόλες του οποίου ευνοούν την απορρόφηση του σιδήρου
• Κρέας, ψάρι ή πουλερικά, δηλαδή πηγές ζωικού σιδήρου

«Κακοί» συνδυασμοί:

Η απορρόφηση του φυτικού σιδήρου μειώνεται όταν αυτός συνδυάζεται με:

• Καφέ, τσάι, αναψυκτικά και σοκολάτα
• Κόκκινο κρασί
• Γάλα, τυρί, γιαούρτι, καθώς και συμπληρώματα ασβεστίου
• Σόγια και προϊόντα σόγιας
• Παντζάρια, γλυκοπατάτα και σπανάκι
• Κρόκο αυγού

TrueMed-ForLivingMore

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

Γάλαρης, Δ. 2015 ¨Σίδηρος και οξειδωτικό στρες: ομοιόσταση του σιδήρου στον οργανισμό.¨ (Κεφάλαιο συγγράμματος)

Πάγκαλης, Γ. ¨Αιματολογία στην κλινική πράξη¨. Ιατρικές Εκδόσεις Π.Χ. Πασχαλίδης, 2008

Burns, L., Kaushansky, K., Levi, M., Lichtman, M. & Press, O. ¨Αιματολογία, Williams¨. Εκδόσεις Broken Hill Publishers, 2018. Επιμέλεια έκδοσης Κριεμπάρδης, Α.