Επέμβαση στον εγκέφαλο με τον ασθενή ξύπνιο!

Η «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομία (awake craniotomy – AC) εφαρμόζεται για την αντιμετώπιση πλήθους παθολογιών, στις οποίες περιλαμβάνονται οι αγγειακές βλάβες, οι επιληψίες και οι όγκοι εγκεφάλου. Η κύρια, όμως, εφαρμογή της έγκειται στη χειρουργική αφαίρεση εγγενών εγκεφαλικών όγκων όπως τα χαμηλού και υψηλού βαθμού κακοήθειας γλοιώματα και οι εγκεφαλικές μεταστάσεις που βρίσκονται πολύ κοντά στα κέντρα της κίνησης, της αίσθησης και κυρίως του λόγου.

Ποικίλες αναισθησιολογικές τεχνικές έχουν εφαρμοστεί επιτυχώς στη χειρουργική επέμβαση με AC. Οι τρεις κύριες τεχνικές περιλαμβάνουν τον έλεγχο αναισθησιολογικής φροντίδας (Monitored Anesthesia Care – MAC), το Asleep-Awake-Asleep (AAA) και την τεχνική awake-awake-awake. Στην MAC, o ασθενής προσλαμβάνει τοπική αναισθησία σε συνδυασμό με νάρκωση και αναλγησία σε μικρές ποσότητες και ταυτόχρονα παρακολουθούνται η αρτηριακή του πίεση, ο καρδιακός του ρυθμός και ο κορεσμός οξυγόνου. Στην AAA, ο ασθενής είναι ξύπνιος κατά τη διάρκεια της εκτομής της βλάβης, αλλά αναισθητοποιείται, καθώς ο χειρουργός αποκτά πρόσβαση σε αυτή και μερικές φορές κατά το κλείσιμο του τραύματος. Στην awake-awake-awake, ο ασθενής είναι ξύπνιος σε όλη τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης με μεταβαλλόμενα επίπεδα καταστολής, που εξαρτώνται από το στάδιο της επέμβασης. Συγκεκριμένα, η μέθοδος αυτή στηρίζεται στην ειδική σταθεροποίηση της κεφαλής και στον αποκλεισμό συγκεκριμένων νεύρων του τριχωτού της. Σε περίπτωση απόφραξης των αεραγωγών, πόνου ή ανικανότητας του ασθενούς να ανεχτεί την διαδικασία όντας ξύπνιος, μπορεί να καθίσταται απαραίτητο το χειρουργείο να διενεργηθεί ολοκληρωτικά υπό γενική αναισθησία.

Με την «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομία, επιτρέπεται η λειτουργική χαρτογράφηση του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια της επέμβασης, και ειδικότερα των περιοχών, που σχετίζονται με τον λόγο. Έτσι, ο νευροχειρουργός έχει τη δυνατότητα να διαλέξει μία ασφαλή δίοδο για τη βλάβη, ελαχιστοποιώντας την πιθανότητα τραυματισμού σημαντικών εγκεφαλικών περιοχών και, επομένως, τον κίνδυνο εμφάνισης σοβαρού νευρολογικού ελλείμματος. Μάλιστα, σε περίπτωση που κριθεί αναγκαίο, ο χειρουργός μπορεί να μεταβάλλει τη χειρουργική του τακτική. Οι λειτουργίες που, κυρίως, διατηρούνται με την AC είναι εκείνες του λόγου και της κίνησης, με τη διατήρηση της δεύτερης να καθίσταται πιο δυσχερής συγκριτικά με εκείνη της πρώτης. Στην πραγματικότητα, φαίνεται πως οποιαδήποτε λειτουργία που μπορεί να αναγνωριστεί με σαφήνεια και να διακριθεί εύκολα σε κανονική λειτουργία ή έλλειμμα, δύναται να διατηρηθεί κατά τη διάρκεια του AC. Ωστόσο, οι λειτουργίες που είναι περίπλοκες, όπως τα οπτικά πεδία και η αισθητηριακή και οπτικοακουστική λειτουργία, ελέγχονται καλύτερα κατά τη διάρκεια ενός AC σε κέντρα που έχουν εμπειρία στην εκτέλεση αυτού του είδους χειρουργικής επέμβασης. Επιπρόσθετα, οι χειρουργοί έχουν τη δυνατότητα να διεγείρουν εκτός από τις φλοιώδεις, και υποφλοιώδεις περιοχές του εγκεφάλου με σκοπό την αποφυγή τραυματισμού τους. Ο τρόπος με τον οποίο ελέγχεται η λειτουργικότητα του ασθενούς κατά τη διάρκεια του χειρουργείου είναι απλός. Ειδικότερα, ο γιατρός θέτει απλές ερωτήσεις στον ασθενή ή του ζητάει να κατονομάσει αντικείμενα που του παρουσιάζονται ως εικόνες σε κάρτες ή στον υπολογιστή, οι οποίες του είχαν δοθεί και πριν την επέμβαση, ή ακόμη του ζητάει να εκτελέσει συγκεκριμένες κινήσεις.

Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι χάρη στην ασφάλεια που προσφέρει η «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομία, φαίνεται να επιτυγχάνεται μεγαλύτερη έκταση εξαίρεσης της βλάβης. Βέβαια, η επίδραση του AC στο εύρος της εξαίρεσης είναι ασαφής. Από τη μία πλευρά, πιθανολογείται ότι με την AC ο νευροχειρουργός θα διέκοπτε την εκτομή, μόλις παρουσιαζόταν το νευρολογικό έλλειμμα, ακόμη και αν το έλλειμμα ήταν, τελικά, αναστρέψιμο. Από την άλλη, τμήματα ενός όγκου που δεν δύνανται να διερευνηθούν υπό γενική αναισθησία, ίσως να μπορούσαν να εξαιρεθούν με επιτυχία στην κρανιοτομία σε εγρήγορση. Η κριτική εκτίμηση τόσο του εύρους της εξαίρεσης όσο και της νευρολογικής κατάστασης αποδεικνύεται δύσκολη. Στην πραγματικότητα, η πλειονότητα των επιστημονικών δεδομένων υποστηρίζει ότι η κρανιοτομία σε εγρήγορση συμβάλλει στη διατήρηση της νευρολογικής λειτουργίας, αλλά η δυνατότητα πρόβλεψης του εύρους εκτομής καθίσταται αμφιλεγόμενη.

Η επιλογή των ασθενών στους οποίους εφαρμόζεται η AC γίνεται μετά από λεπτομερή προεγχειρητικό έλεγχο. Αντενδείξεις εφαρµογής της κρανιοτοµίας µε τον ασθενή σε εγρήγορση αποτελούν τα παιδιά και οι ηλικιωµένοι, οι συναισθηµατικά ασταθείς ασθενείς, τα άτομα με νοητική υστέρηση, καθώς και οι ασθενείς που δεν συνεργάζονται ικανοποιητικά με τη χειρουργική ομάδα.

Theatre layout for an awake craniotomy

Σύμφωνα με έρευνες, οι περισσότεροι ασθενείς που υποβλήθηκαν σε AC ανέφεραν ότι η επέμβαση ήταν καλά ανεκτή και ότι θα δέχονταν να υποβληθούν ξανά στην ίδια διαδικασία, εάν αυτό χρειαζόταν. Μάλιστα, σε μία κλίμακα πόνου από το 1 έως το 10, τα επίπεδα αυτών των ασθενών κυμάνθηκαν μεταξύ 1.9-2.6. Παράλληλα, μετά από μετρήσεις 20 διαφορετικών αμινοξέων στο πλάσμα και συσχετισμού τους με το άγχος και την ανησυχία, αποδείχτηκε ότι οι ασθενείς αυτοί αποκαταστήθηκαν ταχύτερα συγκριτικά με εκείνους που υποβλήθηκαν σε γενική αναισθησία. Επιπλέον, σε εκείνους στους οποίους διενεργήθηκε AC, σημειώθηκαν ναυτία και έμετοι σε μικρότερη συχνότητα, ενώ παρατηρήθηκε και χαμηλότερη επίπτωση νευρολογικού ελλείμματος. Όταν η επέμβαση είναι άρτια οργανωμένη, οι επιπλοκές είναι σπάνιες. Οι πιο συχνές επιπλοκές που παρατηρούνται κατά τη διάρκεια της επέμβασης, είναι η αποφρακτική άπνοια, η ναυτία, οι έμετοι, η αρτηριακή υπέρταση, η βραδυκαρδία, η εμβολή από αέρα και τα επιληπτικά επεισόδια. Ακόμη, στις επιπτώσεις της «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομίας περιλαμβάνονται οι αιφνίδιες αλλαγές στην όραση, οι γλωσσικές διαταραχές, η απώλεια μνήμης, η μυϊκή αδυναμία, το εγκεφαλικό οίδημα και οι λοιμώξεις.

Αναμφίβολα, για να αξιολογηθεί το χειρουργικό αποτελέσµα, θα πρέπει να λαµβάνονται υπ’ όψιν πληθος παραγόντων, όπως η προεγχειρητική κλινική εικόνα του ασθενούς, η ηλικία του, η ικανότητα συνεργασίας του καθώς και η ψυχολογική του κατάσταση. Σύμφωνα με τις μελέτες, η ολική εξαίρεση του γλοιώµατος παρουσιάζει καλύτερη µετεγχειρητική πορεία των ασθενών, από αυτούς µε µερική εξαίρεση του όγκου. Πιθανόν, το συμπέρασμα αυτό απορρέει από το γεγονός ότι η AC επιτρέπει τον ακριβέστερο εντοπισµό του όγκου, την αποφυγή βλάβης σε γειτνιάζουσες σηµαντικές δοµές, και άρα, την ασφαλέστερη χειρουργική αντιµετώπιση του ασθενούς, την πληρέστερη εξαίρεση του όγκου, τη µείωση του χειρουργικού χρόνου και την συντοµότερη ανάρρωση του ασθενούς

Επιπλέον, από οικονομικής άποψης, η λειτουργική αυτή χαρτογράφηση του εγκεφάλου κοστίζει λιγότερο συγκριτικά με το συνεχή νευροφυσιολογικό έλεγχο που συντελείται στην κρανιοτομία υπό γενική αναισθησία.

Εν κατακλείδι, η AC πρόκειται για µία ιδιάζουσα διεγχειρητική διαδικασία λόγω της συνεργασίας, τόσο µεταξύ των μελών της χειρουργικής οµάδας, όσο και µεταξύ της χειρουργικής οµάδας και του ασθενούς. Η ομάδα αυτή οφείλει να είναι εξοικειωμένη με την επέμβαση και το χειρισμό του ασθενούς και ο ασθενής θα πρέπει να είναι ψυχολογικά προετοιμάσμενος, ενήμερος και ικανός να συμμετάσχει στην επέμβαση. Συγκεκριμένα, σύµφωνα µε την έρευνα των Zanchetta και Bernstein (2004), κάθε απρόβλεπτος θόρυβος µέσα στο χειρουργείο οδηγεί στη διέγερση των φυσιολογικών συστηµάτων του εγκεφάλου. Ακόμη, η καλή ψυχολογική υποστήριξη του ασθενούς φαίνεται πως περιορίζει κατά µία µέρα την διάρκεια παραµονής του στο νοσοκοµείο. Συνεπώς, απαιτείται καλός συντονισµός της χειρουργικής οµάδας, ώστε να εξασφαλιστούν η ηρεµία και η καλή ψυχολογική κατάσταση του ασθενούς, ενώ η παρουσία περισσότερων επιστημονικών δεδομένων σχετικών µε την μακροπρόθεσμη µετεγχειρητική πορεία όσων υποβλήθηκαν σε AC καθίσταται επιτακτική.

Βιβλιογραφία

• Σαπουντζής Ι., Ανεβλαβή Σ., Ντέρου, Β., Δάντσιου Μ., Γεωργακούλιας Ν. Νταβώνη Γ. (2017). Κινητικότητα και λεκτική επικοινωνία των ασθενών που υποβάλλονται σε κρανιεκτοµή “εν εγρηγόρσει”. [online] Journal-ene.gr. Available at: http://journal-ene.gr/wp-content/uploads/2017/05/kinitikotita-lektiki-epikoinwnia.pdf [Accessed 25 Nov. 2019].

• ABO RAHMA H., AZAB A., ABD EL-AZIZ A., AL-NEMR R. (2017). Awake Craniotomy for Intra-Axial Brain Lesion Close to Sensory/Motor Cortex; Technique and Clinical Outcome. [online] Medicaljournalofcairouniversity.net. Available at: http://medicaljournalofcairouniversity.net/home2/images/pdf/2017/June/40.pdf [Accessed 25 Nov. 2019].

• Paldor I, Drummond KJ, Awad M, Sufaro YZ, Kaye AH. Is a wake-up call in order? Review of the evidence for awake craniotomy. J Clin Neurosci. 2016 Jan;23:1-7.

• Spena G, Garbossa D, Panciani PP, Griva F, Fontanella MM. Purely subcortical tumors in eloquent areas: awake surgery and cortical and subcortical electrical stimulation (CSES) ensure safe and effective surgery. Clin Neurol Neurosurg. 2013 Sep;115(9):1595-601.

TrueMed-ForLivingMore

Επέμβαση στον εγκέφαλο με τον ασθενή ξύπνιο!

Διονυσία Κραβαριώτη

Η «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομία (awake craniotomy – AC) εφαρμόζεται για την αντιμετώπιση πλήθους παθολογιών, στις οποίες περιλαμβάνονται οι αγγειακές βλάβες, οι επιληψίες και οι όγκοι εγκεφάλου. Η κύρια, όμως, εφαρμογή της έγκειται στη χειρουργική αφαίρεση εγγενών εγκεφαλικών όγκων όπως τα χαμηλού και υψηλού βαθμού κακοήθειας γλοιώματα και οι εγκεφαλικές μεταστάσεις που βρίσκονται πολύ κοντά στα κέντρα της κίνησης, της αίσθησης και κυρίως του λόγου.

Ποικίλες αναισθησιολογικές τεχνικές έχουν εφαρμοστεί επιτυχώς στη χειρουργική επέμβαση με AC. Οι τρεις κύριες τεχνικές περιλαμβάνουν τον έλεγχο αναισθησιολογικής φροντίδας (Monitored Anesthesia Care – MAC), το Asleep-Awake-Asleep (AAA) και την τεχνική awake-awake-awake. Στην MAC, o ασθενής προσλαμβάνει τοπική αναισθησία σε συνδυασμό με νάρκωση και αναλγησία σε μικρές ποσότητες και ταυτόχρονα παρακολουθούνται η αρτηριακή του πίεση, ο καρδιακός του ρυθμός και ο κορεσμός οξυγόνου. Στην AAA, ο ασθενής είναι ξύπνιος κατά τη διάρκεια της εκτομής της βλάβης, αλλά αναισθητοποιείται, καθώς ο χειρουργός αποκτά πρόσβαση σε αυτή και μερικές φορές κατά το κλείσιμο του τραύματος. Στην awake-awake-awake, ο ασθενής είναι ξύπνιος σε όλη τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης με μεταβαλλόμενα επίπεδα καταστολής, που εξαρτώνται από το στάδιο της επέμβασης. Συγκεκριμένα, η μέθοδος αυτή στηρίζεται στην ειδική σταθεροποίηση της κεφαλής και στον αποκλεισμό συγκεκριμένων νεύρων του τριχωτού της. Σε περίπτωση απόφραξης των αεραγωγών, πόνου ή ανικανότητας του ασθενούς να ανεχτεί την διαδικασία όντας ξύπνιος, μπορεί να καθίσταται απαραίτητο το χειρουργείο να διενεργηθεί ολοκληρωτικά υπό γενική αναισθησία.

Με την «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομία, επιτρέπεται η λειτουργική χαρτογράφηση του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια της επέμβασης, και ειδικότερα των περιοχών, που σχετίζονται με τον λόγο. Έτσι, ο νευροχειρουργός έχει τη δυνατότητα να διαλέξει μία ασφαλή δίοδο για τη βλάβη, ελαχιστοποιώντας την πιθανότητα τραυματισμού σημαντικών εγκεφαλικών περιοχών και, επομένως, τον κίνδυνο εμφάνισης σοβαρού νευρολογικού ελλείμματος. Μάλιστα, σε περίπτωση που κριθεί αναγκαίο, ο χειρουργός μπορεί να μεταβάλλει τη χειρουργική του τακτική. Οι λειτουργίες που, κυρίως, διατηρούνται με την AC είναι εκείνες του λόγου και της κίνησης, με τη διατήρηση της δεύτερης να καθίσταται πιο δυσχερής συγκριτικά με εκείνη της πρώτης. Στην πραγματικότητα, φαίνεται πως οποιαδήποτε λειτουργία που μπορεί να αναγνωριστεί με σαφήνεια και να διακριθεί εύκολα σε κανονική λειτουργία ή έλλειμμα, δύναται να διατηρηθεί κατά τη διάρκεια του AC. Ωστόσο, οι λειτουργίες που είναι περίπλοκες, όπως τα οπτικά πεδία και η αισθητηριακή και οπτικοακουστική λειτουργία, ελέγχονται καλύτερα κατά τη διάρκεια ενός AC σε κέντρα που έχουν εμπειρία στην εκτέλεση αυτού του είδους χειρουργικής επέμβασης. Επιπρόσθετα, οι χειρουργοί έχουν τη δυνατότητα να διεγείρουν εκτός από τις φλοιώδεις, και υποφλοιώδεις περιοχές του εγκεφάλου με σκοπό την αποφυγή τραυματισμού τους. Ο τρόπος με τον οποίο ελέγχεται η λειτουργικότητα του ασθενούς κατά τη διάρκεια του χειρουργείου είναι απλός. Ειδικότερα, ο γιατρός θέτει απλές ερωτήσεις στον ασθενή ή του ζητάει να κατονομάσει αντικείμενα που του παρουσιάζονται ως εικόνες σε κάρτες ή στον υπολογιστή, οι οποίες του είχαν δοθεί και πριν την επέμβαση, ή ακόμη του ζητάει να εκτελέσει συγκεκριμένες κινήσεις.

Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι χάρη στην ασφάλεια που προσφέρει η «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομία, φαίνεται να επιτυγχάνεται μεγαλύτερη έκταση εξαίρεσης της βλάβης. Βέβαια, η επίδραση του AC στο εύρος της εξαίρεσης είναι ασαφής. Από τη μία πλευρά, πιθανολογείται ότι με την AC ο νευροχειρουργός θα διέκοπτε την εκτομή, μόλις παρουσιαζόταν το νευρολογικό έλλειμμα, ακόμη και αν το έλλειμμα ήταν, τελικά, αναστρέψιμο. Από την άλλη, τμήματα ενός όγκου που δεν δύνανται να διερευνηθούν υπό γενική αναισθησία, ίσως να μπορούσαν να εξαιρεθούν με επιτυχία στην κρανιοτομία σε εγρήγορση. Η κριτική εκτίμηση τόσο του εύρους της εξαίρεσης όσο και της νευρολογικής κατάστασης αποδεικνύεται δύσκολη. Στην πραγματικότητα, η πλειονότητα των επιστημονικών δεδομένων υποστηρίζει ότι η κρανιοτομία σε εγρήγορση συμβάλλει στη διατήρηση της νευρολογικής λειτουργίας, αλλά η δυνατότητα πρόβλεψης του εύρους εκτομής καθίσταται αμφιλεγόμενη.

Η επιλογή των ασθενών στους οποίους εφαρμόζεται η AC γίνεται μετά από λεπτομερή προεγχειρητικό έλεγχο. Αντενδείξεις εφαρµογής της κρανιοτοµίας µε τον ασθενή σε εγρήγορση αποτελούν τα παιδιά και οι ηλικιωµένοι, οι συναισθηµατικά ασταθείς ασθενείς, τα άτομα με νοητική υστέρηση, καθώς και οι ασθενείς που δεν συνεργάζονται ικανοποιητικά με τη χειρουργική ομάδα.

Theatre layout for an awake craniotomy

Σύμφωνα με έρευνες, οι περισσότεροι ασθενείς που υποβλήθηκαν σε AC ανέφεραν ότι η επέμβαση ήταν καλά ανεκτή και ότι θα δέχονταν να υποβληθούν ξανά στην ίδια διαδικασία, εάν αυτό χρειαζόταν. Μάλιστα, σε μία κλίμακα πόνου από το 1 έως το 10, τα επίπεδα αυτών των ασθενών κυμάνθηκαν μεταξύ 1.9-2.6. Παράλληλα, μετά από μετρήσεις 20 διαφορετικών αμινοξέων στο πλάσμα και συσχετισμού τους με το άγχος και την ανησυχία, αποδείχτηκε ότι οι ασθενείς αυτοί αποκαταστήθηκαν ταχύτερα συγκριτικά με εκείνους που υποβλήθηκαν σε γενική αναισθησία. Επιπλέον, σε εκείνους στους οποίους διενεργήθηκε AC, σημειώθηκαν ναυτία και έμετοι σε μικρότερη συχνότητα, ενώ παρατηρήθηκε και χαμηλότερη επίπτωση νευρολογικού ελλείμματος. Όταν η επέμβαση είναι άρτια οργανωμένη, οι επιπλοκές είναι σπάνιες. Οι πιο συχνές επιπλοκές που παρατηρούνται κατά τη διάρκεια της επέμβασης, είναι η αποφρακτική άπνοια, η ναυτία, οι έμετοι, η αρτηριακή υπέρταση, η βραδυκαρδία, η εμβολή από αέρα και τα επιληπτικά επεισόδια. Ακόμη, στις επιπτώσεις της «εν εγρηγόρσει» κρανιοτομίας περιλαμβάνονται οι αιφνίδιες αλλαγές στην όραση, οι γλωσσικές διαταραχές, η απώλεια μνήμης, η μυϊκή αδυναμία, το εγκεφαλικό οίδημα και οι λοιμώξεις.

Αναμφίβολα, για να αξιολογηθεί το χειρουργικό αποτελέσµα, θα πρέπει να λαµβάνονται υπ’ όψιν πληθος παραγόντων, όπως η προεγχειρητική κλινική εικόνα του ασθενούς, η ηλικία του, η ικανότητα συνεργασίας του καθώς και η ψυχολογική του κατάσταση. Σύμφωνα με τις μελέτες, η ολική εξαίρεση του γλοιώµατος παρουσιάζει καλύτερη µετεγχειρητική πορεία των ασθενών, από αυτούς µε µερική εξαίρεση του όγκου. Πιθανόν, το συμπέρασμα αυτό απορρέει από το γεγονός ότι η AC επιτρέπει τον ακριβέστερο εντοπισµό του όγκου, την αποφυγή βλάβης σε γειτνιάζουσες σηµαντικές δοµές, και άρα, την ασφαλέστερη χειρουργική αντιµετώπιση του ασθενούς, την πληρέστερη εξαίρεση του όγκου, τη µείωση του χειρουργικού χρόνου και την συντοµότερη ανάρρωση του ασθενούς

Επιπλέον, από οικονομικής άποψης, η λειτουργική αυτή χαρτογράφηση του εγκεφάλου κοστίζει λιγότερο συγκριτικά με το συνεχή νευροφυσιολογικό έλεγχο που συντελείται στην κρανιοτομία υπό γενική αναισθησία.

Εν κατακλείδι, η AC πρόκειται για µία ιδιάζουσα διεγχειρητική διαδικασία λόγω της συνεργασίας, τόσο µεταξύ των μελών της χειρουργικής οµάδας, όσο και µεταξύ της χειρουργικής οµάδας και του ασθενούς. Η ομάδα αυτή οφείλει να είναι εξοικειωμένη με την επέμβαση και το χειρισμό του ασθενούς και ο ασθενής θα πρέπει να είναι ψυχολογικά προετοιμάσμενος, ενήμερος και ικανός να συμμετάσχει στην επέμβαση. Συγκεκριμένα, σύµφωνα µε την έρευνα των Zanchetta και Bernstein (2004), κάθε απρόβλεπτος θόρυβος µέσα στο χειρουργείο οδηγεί στη διέγερση των φυσιολογικών συστηµάτων του εγκεφάλου. Ακόμη, η καλή ψυχολογική υποστήριξη του ασθενούς φαίνεται πως περιορίζει κατά µία µέρα την διάρκεια παραµονής του στο νοσοκοµείο. Συνεπώς, απαιτείται καλός συντονισµός της χειρουργικής οµάδας, ώστε να εξασφαλιστούν η ηρεµία και η καλή ψυχολογική κατάσταση του ασθενούς, ενώ η παρουσία περισσότερων επιστημονικών δεδομένων σχετικών µε την μακροπρόθεσμη µετεγχειρητική πορεία όσων υποβλήθηκαν σε AC καθίσταται επιτακτική.

Βιβλιογραφία

• Σαπουντζής Ι., Ανεβλαβή Σ., Ντέρου, Β., Δάντσιου Μ., Γεωργακούλιας Ν. Νταβώνη Γ. (2017). Κινητικότητα και λεκτική επικοινωνία των ασθενών που υποβάλλονται σε κρανιεκτοµή “εν εγρηγόρσει”. [online] Journal-ene.gr. Available at: http://journal-ene.gr/wp-content/uploads/2017/05/kinitikotita-lektiki-epikoinwnia.pdf [Accessed 25 Nov. 2019].

• ABO RAHMA H., AZAB A., ABD EL-AZIZ A., AL-NEMR R. (2017). Awake Craniotomy for Intra-Axial Brain Lesion Close to Sensory/Motor Cortex; Technique and Clinical Outcome. [online] Medicaljournalofcairouniversity.net. Available at: http://medicaljournalofcairouniversity.net/home2/images/pdf/2017/June/40.pdf [Accessed 25 Nov. 2019].

• Paldor I, Drummond KJ, Awad M, Sufaro YZ, Kaye AH. Is a wake-up call in order? Review of the evidence for awake craniotomy. J Clin Neurosci. 2016 Jan;23:1-7.

• Spena G, Garbossa D, Panciani PP, Griva F, Fontanella MM. Purely subcortical tumors in eloquent areas: awake surgery and cortical and subcortical electrical stimulation (CSES) ensure safe and effective surgery. Clin Neurol Neurosurg. 2013 Sep;115(9):1595-601.

TrueMed-ForLivingMore